Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, có những con người dù đã đi qua hơn một thế kỷ vẫn để lại những giá trị tinh thần sâu sắc cho các thế hệ mai sau. Cụ Huỳnh Thúc Kháng là một nhân vật như thế. Cuộc đời cụ gắn liền với những biến động lớn của đất nước trong những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX; từ con đường khoa cử, hoạt động yêu nước, đấu tranh xã hội, làm báo đến tham gia xây dựng chính quyền cách mạng sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Ở mỗi chặng đường, cụ đều thể hiện lòng yêu nước, khí tiết, tinh thần trách nhiệm và sự tận tụy với Nhân dân.
Nhân kỷ niệm 150 năm ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng (1876 – 2026), Thư viện Thành phố Đồng Nai trân trọng giới thiệu đến bạn đọc cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp của cụ – Một nhà yêu nước, một chí sĩ kiên trung, một trí thức có nhiều cống hiến cho đất nước Việt Nam.
Chủ tịch Hồ Chí Minh và cụ Huỳnh Thúc Kháng (hàng đầu, thứ nhất từ phải sang) trong Chính phủ đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ảnh tư liệu
Huỳnh Thúc Kháng sinh năm 1876 tại làng Thạnh Bình, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam, trong một gia đình có truyền thống học hành. Từ nhỏ, cụ đã nổi tiếng thông minh, ham học và có ý chí. Năm 1900, cụ đỗ Giải nguyên kỳ thi Hương. Năm 1904, cụ đỗ Hoàng giáp trong kỳ thi Đình (nghĩa là đỗ Tiến sĩ). Tuy đạt thành tích cao trên con đường khoa cử, Huỳnh Thúc Kháng không chọn cuộc sống quan trường để tìm kiếm danh lợi. Trước cảnh nước mất, dân tộc chịu nhiều áp bức, cụ sớm hướng tâm huyết của mình vào sự nghiệp cứu nước, canh tân xã hội và nâng cao dân trí.
Cụ tham gia phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ cùng các chí sĩ yêu nước Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp và nhiều nhân sĩ đương thời. Phong trào đề cao việc mở mang dân trí, phát triển kinh tế, cải cách xã hội và nâng cao tinh thần tự cường của dân tộc. Những hoạt động của cụ Huỳnh Thúc Kháng trong giai đoạn này cho thấy nhận thức tiến bộ: muốn đất nước phát triển, trước hết phải nâng cao dân trí, khơi dậy ý thức tự chủ và sức mạnh của nhân dân.
Năm 1908, sau phong trào chống thuế ở Trung Kỳ, Huỳnh Thúc Kháng bị thực dân Pháp bắt và đày ra Côn Đảo. Những năm tháng tù đày là thử thách lớn đối với người chí sĩ, nhưng cũng là khoảng thời gian làm nổi bật hơn bản lĩnh và khí tiết của cụ. Dù ở trong hoàn cảnh khắc nghiệt, Huỳnh Thúc Kháng vẫn giữ vững tinh thần, không khuất phục trước áp lực và luôn hướng lòng mình về vận mệnh của đất nước.
Năm 1921, sau khi được trả tự do, cụ trở về quê và tiếp tục hoạt động xã hội, văn hóa, báo chí. Đặc biệt, cụ tham gia sáng lập và làm chủ nhiệm báo Tiếng Dân, một tờ báo có ảnh hưởng tại Trung Kỳ lúc bấy giờ. Với ngòi bút thẳng thắn, sắc bén và tinh thần trách nhiệm, Huỳnh Thúc Kháng đã sử dụng báo chí như một phương tiện để truyền bá tư tưởng tiến bộ, nâng cao dân trí, phản ánh đời sống xã hội và bày tỏ những vấn đề liên quan đến vận mệnh dân tộc.
Đối với cụ, hoạt động báo chí không đơn thuần là truyền tải thông tin mà còn là một phương thức góp phần thức tỉnh tinh thần dân tộc, bảo vệ những quyền lợi chính đáng của nhân dân và thúc đẩy sự tiến bộ của xã hội. Qua những bài viết và hoạt động của mình, Huỳnh Thúc Kháng để lại dấu ấn của một trí thức luôn ý thức sâu sắc về trách nhiệm đối với cộng đồng và đất nước.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đất nước bước vào một thời kỳ lịch sử mới với nhiều khó khăn, thử thách. Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ cách mạng mời Huỳnh Thúc Kháng tham gia chính quyền. Dù tuổi đã cao, cụ vẫn nhận lời và đảm nhiệm nhiều trọng trách, trong đó có chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp năm 1946, cụ được giao quyền điều hành đất nước.
Trong hoàn cảnh chính quyền cách mạng còn non trẻ, tình hình trong nước và quốc tế diễn biến phức tạp, việc một nhà yêu nước có uy tín như Huỳnh Thúc Kháng tham gia chính quyền có ý nghĩa quan trọng. Đó là kinh nghiệm, uy tín và bản lĩnh của một người đã dành phần lớn cuộc đời cho sự nghiệp của dân tộc. Dù ở vị trí nào, cụ vẫn giữ phong cách làm việc thẳng thắn, liêm chính và đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên lợi ích cá nhân.
Tháng 4 năm 1947, trên đường đi công tác tại các tỉnh miền Trung, Huỳnh Thúc Kháng lâm bệnh và qua đời tại Quảng Ngãi, hưởng thọ 71 tuổi. Sự ra đi của cụ để lại niềm tiếc thương sâu sắc đối với đồng bào và những người từng đồng hành với cụ trong sự nghiệp cứu nước. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết điếu văn tưởng niệm, ghi nhận những phẩm chất cao quý và những đóng góp của cụ đối với đất nước.
Nhìn lại cuộc đời cụ Huỳnh Thúc Kháng, điều để lại ấn tượng sâu sắc không chỉ là những chức vụ hay dấu mốc lịch sử, mà trước hết là nhân cách của một người trí thức yêu nước. Từ con đường khoa cử đến hoạt động Duy Tân, từ những năm tháng tù đày đến hoạt động báo chí và tham gia chính quyền cách mạng, cụ luôn giữ được khí tiết, bản lĩnh và tinh thần trách nhiệm. Cuộc đời ấy cho thấy lòng yêu nước không chỉ được thể hiện bằng lời nói mà cần được cụ thể hóa bằng những hành động thiết thực vì cộng đồng và Tổ quốc.
Đối với thế hệ trẻ hôm nay, những giá trị ấy vẫn mang ý nghĩa thiết thực. Trong một xã hội hiện đại, yêu nước có thể bắt đầu từ việc học tập nghiêm túc, chủ động trau dồi tri thức, sống có trách nhiệm, tuân thủ pháp luật, biết trân trọng lịch sử và sẵn sàng đóng góp cho cộng đồng. Tinh thần tự học, ý thức trách nhiệm và bản lĩnh trước những khó khăn mà cụ Huỳnh Thúc Kháng thể hiện trong suốt cuộc đời là những giá trị mà mỗi người trẻ có thể tìm hiểu và vận dụng trong học tập, công việc và cuộc sống.
Đặc biệt, trong thời đại chuyển đổi số, khi thông tin được tiếp cận nhanh chóng qua nhiều nền tảng, việc tìm hiểu lịch sử càng cần sự chủ động và khả năng chọn lọc. Câu chuyện về cụ Huỳnh Thúc Kháng giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về những chặng đường mà cha ông đã trải qua, từ đó thêm trân trọng những giá trị của lịch sử, trân trọng nền độc lập, tự do, hạnh phúc mà ta đang có.
Kỷ niệm 150 năm ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng là dịp để chúng ta cùng nhìn lại cuộc đời của một nhà yêu nước tiêu biểu, một trí thức giàu khí tiết và một con người đã dành trọn tâm huyết cho đất nước. Từ cuộc đời và sự nghiệp của cụ, mỗi chúng ta có thể tìm thấy những bài học về lòng yêu nước, tinh thần tự học, sự chính trực, bản lĩnh và trách nhiệm với cộng đồng. Qua đó, góp phần lan tỏa những giá trị lịch sử, bồi đắp niềm tự hào dân tộc và khơi dậy ý thức trách nhiệm của thế hệ hôm nay trong việc gìn giữ, kế thừa và phát huy truyền thống tốt đẹp của cha ông./.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Huỳnh Thúc Kháng tiểu sử / Bùi Đình Phong chủ biên, Nguyễn Minh Đức, Nguyễn Thanh Tâm. - H. : Chính trị Quốc gia Sự thật, 2019. - 332 tr. ; 21cm
2. Huỳnh Thúc Kháng tuyển tập / Chương Thâu, Phạm Ngô Minh sưu tầm, biên soạn. - Đà Nẵng : Nxb. Đà Nẵng , 2020.- 1811 tr. : ảnh ; 24 cm.
3. Việt Cường/ Cụ Huỳnh Thúc Kháng một đời vì nước, vì dân // Trang điện tử Thông tin nội bộ, Ban Tuyên giáo tỉnh An Giang. – ngày 28/9/2026.