Kỷ niệm 120 năm Ngày sinh đồng chí Phạm Hữu Lầu (1906 - 2026)
Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, có những con người đã dành trọn tuổi thanh xuân và cả cuộc đời cho lý tưởng độc lập, tự do của dân tộc. Họ không chỉ góp phần làm nên những dấu mốc quan trọng của cách mạng mà còn để lại những tấm gương sáng về lòng yêu nước, bản lĩnh, ý chí và tinh thần phụng sự nhân dân. Đồng chí Phạm Hữu Lầu, bí danh Tư Lộ, là một trong những người cộng sản tiêu biểu như thế.
Phạm Hữu Lầu sinh năm 1906 tại làng Hòa An, tổng An Tịnh, quận Cao Lãnh, tỉnh Sa Đéc (nay là Phường 4, thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp). Trưởng thành từ một vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và cách mạng, khi mới 13 tuổi, do cha mất, mẹ bệnh, gia đình gặp khó khăn, Phạm Hữu Lầu phải nghỉ học, đi làm để kiếm sống, nuôi mẹ và các em. Chính những trải nghiệm đó đã giúp ôg sớm thấu hiểu cuộc sống cơ cực của người lao động và những nỗi khổ của người dân mất nước. Không chỉ vậy, ông sớm tiếp xúc với những tư tưởng tiến bộ và truyền thống yêu nước của quê hương đã hình thành tư tưởng cách mạng và quyết tâm tìm con đường đấu tranh giải phóng dân tộc.
Đồng chí Phạm Hữu Lầu
Tham gia hoạt động cách mạng sôi nổi, mùa thu năm 1927, Phạm Hữu Lầu được kết nạp vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, sau đó được cử làm Chi hội trưởng đầu tiên của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở Cao Lãnh. Với sự năng nổ, thông minh và uy tín của mình, đồng chí tích cực vận động nhân dân đấu tranh chống cường quyền, bóc lột, đồng thời phát triển lực lượng cách mạng. Đến tháng 6/1929, chi hội đã có hơn 40 hội viên.
Tháng 10/1929, đồng chí được kết nạp vào An Nam Cộng sản Đảng. Tháng 11/1929, Chi bộ An Nam Cộng sản Đảng đầu tiên được thành lập tại ấp Hòa Lợi, làng Hòa An; Phạm Hữu Lầu được bầu làm Bí thư chi bộ. Cuối năm 1929, thực hiện sự phân công của Đảng, đồng chí đi “vô sản hóa”, xây dựng phong trào công nhân tại Đềpô xe lửa Dĩ An. Cùng sống và làm việc với công nhân, Phạm Hữu Lầu tích cực tuyên truyền chủ nghĩa cộng sản, giác ngộ công nhân. Từ phong trào này, Chi bộ Đảng và tổ chức Công hội đỏ của xí nghiệp được thành lập.
Ngày 7/11/1929, tại Khánh Hội (Sài Gòn), Đại hội đại biểu An Nam Cộng sản Đảng đã bầu Ban Chấp hành Trung ương lâm thời, do đồng chí Châu Văn Liêm làm Bí thư. Phạm Hữu Lầu là một trong 5 thành viên của Ban Chấp hành Trung ương. Sau Hội nghị hợp nhất Đảng tại Hồng Công, ngày 8/2/1930, Ban Chấp hành Trung ương lâm thời của Đảng được thành lập, trong đó có đồng chí Phạm Hữu Lầu. Ngày 24/2/1930, Ban Chấp hành Trung ương lâm thời ra Quyết nghị chấp nhận Đông Dương Cộng sản Liên đoàn gia nhập Đảng Cộng sản Việt Nam.
Phạm Hữu Lầu là người Nam Kỳ duy nhất và cũng là đại diện duy nhất của An Nam Cộng sản Đảng trong cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam lúc bấy giờ. Từ tháng 2/1930 đến tháng 7/1930, với cương vị Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương lâm thời, đồng chí có nhiều hoạt động và đóng góp quan trọng đối với phong trào cách mạng Nam Kỳ, đặc biệt là quê hương Sa Đéc.
Tháng 4/1930, trong bối cảnh thực dân Pháp ráo riết đàn áp phong trào cách mạng, Phạm Hữu Lầu cùng Ban Lâm thời Chấp ủy Đảng Cộng sản Việt Nam ở Nam Kỳ và các chi bộ địa phương lãnh đạo nhân dân đấu tranh nhân dịp Quốc tế Lao động 1/5 như: hơn 700 nông dân các xã Bình Thành, Tân Phú, Tân Thạnh, An Phong biểu tình; hơn 4.000 nông dân Cao Lãnh tham gia đấu tranh,... đã làm cho Quận trưởng Cao Lãnh phải chấp nhận yêu sách hoãn nộp thuế thân trong hai tháng và thả những người thiếu thuế bị bắt. Sau đó, Thống đốc Nam Kỳ phải ra lệnh đình thuế cho Nam Kỳ trong hai tháng.
Tháng 7/1930, theo triệu tập của Ban Thường vụ Trung ương lâm thời, Phạm Hữu Lầu cùng một số đồng chí lên đường ra Bắc để tham gia công tác chuẩn bị Hội nghị Trung ương. Ngày 24/7/1930, trên đường đi, đồng chí bị thực dân Pháp bắt. Biết Phạm Hữu Lầu là cán bộ chủ chốt của Đảng, mật thám Pháp tìm mọi cách mua chuộc, dụ dỗ và tra tấn dã man nhằm khai thác thông tin về tổ chức. Nhưng trước mọi thủ đoạn của kẻ thù, đồng chí vẫn giữ vững khí tiết. Không khuất phục được người chiến sĩ cộng sản kiên trung, thực dân Pháp kết án đồng chí tù chung thân, phát lưu và đày ra Côn Đảo.
Giữa năm 1931, Phạm Hữu Lầu bị đưa ra Nhà tù Côn Đảo. Tại đây, đồng chí cùng Lương Khánh Thiện, Nguyễn Văn Cừ, Phạm Văn Đồng và nhiều đồng chí khác tham gia lãnh đạo tù nhân đoàn kết, đấu tranh đòi cải thiện đời sống, thực hiện chế độ tù chính trị, bảo vệ cán bộ và tổ chức học tập văn hóa, lý luận, đào tạo cán bộ.
Năm 1936, trước phong trào đấu tranh mạnh mẽ của nhân dân Việt Nam, Chính phủ Mặt trận Nhân dân Pháp phải ân xá cho một số tù chính trị, trong đó có Phạm Hữu Lầu. Trở về đất liền, đồng chí nhanh chóng bắt liên lạc với Đảng. Được phân công hoạt động trong Ban Cán sự Đảng của báo Dân chúng “Le Peuple” ở Sài Gòn, đồng chí tích cực vận động nhân dân đấu tranh đòi tự do, dân chủ.
Ngày 28/11/1937, Phạm Hữu Lầu diễn thuyết trước hơn 3.000 người tại một cuộc mít tinh do nhóm Dân chúng tổ chức ở rạp hát Thành Xương. Lo ngại trước ảnh hưởng của đồng chí, thực dân Pháp coi Phạm Hữu Lầu là “phần tử nguy hiểm”, ra lệnh trục xuất khỏi Sài Gòn và đưa về quản thúc tại Cao Lãnh.
Tại quê hương, đồng chí tiếp tục liên lạc với cơ sở cách mạng, tổ chức đấu tranh đòi tự do dân chủ, cải thiện dân sinh, vận động lấy chữ ký ủng hộ phong trào “Đông Dương đại hội”, xây dựng các hội quần chúng và phát triển đảng viên. Đồng chí đồng thời mở rộng phong trào sang các tỉnh khác và duy trì hoạt động với nhóm Dân chúng.
Tháng 9/1939, Chiến tranh thế giới thứ II bùng nổ, thực dân Pháp đàn áp phong trào dân sinh, dân chủ 1936–1939. Ngày 29/9/1939, sau khi biết nhiều đồng chí trong nhóm Dân chúng bị bắt, Phạm Hữu Lầu đến Rạch Giá liên lạc với các đồng chí cũ để xây dựng phong trào. Trong lúc dạy trẻ em tại một xóm ấp nhằm che mắt địch, đồng chí bị bắt và đưa về Sài Gòn.
Ngày 27/7/1940, tại phiên tòa phúc thẩm, Phạm Hữu Lầu bị kết án 5 năm tù giam, 10 năm lưu đày biệt xứ. Ngày 27/11/1940, đồng chí bị đày ra Côn Đảo lần thứ hai, cùng chuyến với Nguyễn Văn Tạo, Nguyễn An Ninh,…
Trong thời kỳ khủng bố khốc liệt tại Côn Đảo, Phạm Hữu Lầu vẫn giữ vững ý chí của người cộng sản, tích cực học tập, giúp đỡ đồng chí trong tù. Trong giai đoạn này, đồng chí cũng cùng các tù nhân người Khơme học tiếng của nhau, góp phần xây dựng tình đoàn kết cách mạng giữa hai dân tộc Việt Nam và Campuchia trong cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp.
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, đồng chí được phái đoàn của Ủy ban Hành chính Nam Bộ đưa tàu ra Côn Đảo đón về đất liền cùng hơn 2.000 chiến sĩ cách mạng khác.
Tháng 10/1945, đồng chí được cử làm Bí thư Tỉnh ủy Sa Đéc. Từ tháng 10/1945 đến tháng 10/1954, Phạm Hữu Lầu lần lượt đảm nhiệm nhiều trọng trách: Bí thư Tỉnh ủy Sa Đéc; Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh Sa Đéc; Khu ủy viên, Phó Bí thư Khu ủy Khu 8 phụ trách Ban Kiểm tra Khu 8; Bí thư Tỉnh ủy Mỹ Tho; Ủy viên Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Bộ kiêm Giám đốc Sở Công an Nam Bộ và phụ trách Sở Thương binh – Xã hội,…
Sau Hiệp định Genève về Đông Dương, tháng 10/1954, Hội nghị thành lập Xứ ủy Nam Bộ bầu Phạm Hữu Lầu làm Phó Bí thư Xứ ủy. Từ năm 1954 đến cuối năm 1956, đồng chí sống và hoạt động tại Sài Gòn. Cuối năm 1956, Xứ ủy chuyển trụ sở về Phnom Penh (Campuchia). Sau Hội nghị Xứ ủy Nam Bộ lần thứ hai, Phạm Hữu Lầu đảm nhiệm cương vị quyền Xứ ủy, Bí thư Xứ ủy.
Đây là giai đoạn cách mạng miền Nam đứng trước những thử thách đặc biệt gay gắt. Trước chính sách “tố cộng, diệt cộng” của địch, Phạm Hữu Lầu cùng tập thể Xứ ủy chủ động, linh hoạt thực hiện sự chỉ đạo của Trung ương, từng bước đưa phong trào từ đấu tranh chính trị đơn thuần sang đấu tranh chính trị có vũ trang tự vệ, xây dựng lực lượng vũ trang gắn với đấu tranh vũ trang có mức độ.
Giữa lúc cách mạng miền Nam đang ở thời điểm gay go, quyết liệt, do bệnh nặng, đồng chí Phạm Hữu Lầu qua đời ngày 16/12/1959 tại Campuchia, khi mới 53 tuổi. Sự ra đi của đồng chí là một tổn thất lớn đối với Đảng và dân tộc, bởi đó cũng là thời điểm đồng chí đang có những đóng góp quan trọng cho phong trào cách mạng miền Nam.
Cuộc đời Phạm Hữu Lầu là một hành trình liên tục của lý tưởng, bản lĩnh và sự cống hiến. Từ một người thanh niên phải nghỉ học sớm để lo cho gia đình, đồng chí đã từng bước đến với cách mạng, trở thành một trong những cán bộ tham gia lãnh đạo phong trào cách mạng từ những ngày đầu thành lập Đảng.
Điều nổi bật trong cuộc đời đồng chí Phạm Hữu Lầu là ý chí kiên định, tinh thần trách nhiệm và lòng tận tụy với Tổ quốc, nhân dân. Hai lần bị thực dân Pháp bắt, tra tấn, giam cầm tại Côn Đảo, đồng chí vẫn giữ vững lý tưởng, biến những năm tháng lao tù thành thời gian học tập, rèn luyện, đoàn kết và tiếp tục đóng góp cho cách mạng. Trong mọi hoàn cảnh, từ vận động quần chúng, xây dựng tổ chức Đảng đến lãnh đạo phong trào kháng chiến và giữ gìn lực lượng cách mạng ở miền Nam, đồng chí luôn nỗ lực hoàn thành nhiệm vụ được giao. Đặc biệt, tình thương yêu đồng bào, đồng chí được thể hiện qua việc tham gia tổ chức cứu tế tù nhân, bảo vệ những người cùng cảnh ngộ và xây dựng tình đoàn kết với các tù nhân người Khơme. Cuộc đời tuy ngắn ngủi nhưng giàu ý nghĩa ấy để lại bài học sâu sắc cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau.
Nhân kỷ niệm 120 năm Ngày sinh đồng chí Phạm Hữu Lầu (1906 – 2026), Thư viện thành phố Đồng Nai trân trọng giới thiệu đến bạn đọc cuộc đời, sự nghiệp và những cống hiến to lớn của đồng chí đối với sự nghiệp cách mạng và giải phóng dân tộc. Qua những chặng đường hoạt động đầy gian khổ nhưng vẻ vang, tấm gương của đồng chí không chỉ góp phần làm sáng rõ những trang sử hào hùng của dân tộc, mà còn là nguồn cảm hứng để thế hệ hôm nay và mai sau thêm yêu quê hương, đất nước, nuôi dưỡng lý tưởng, không ngừng học tập, rèn luyện và chung sức xây dựng Việt Nam ngày càng phát triển, giàu mạnh, hùng cường./.
--------------------
Tài liệu tham khảo
1. Cổng thông tin điện tử Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh: https://www.hcmcpv.org.vn/tin-tuc/nhung-cong-hien-cua-dong-chi-pham-huu-lau-voi-cach-mang-viet-nam-1491879651
2. Cổng thông tin điện tử https://lichsu.daihoidang.vn/nhan-su/pham-huu-lau-1167.html
3. Báo Đồng Tháp Online https://baodongthap.vn/nguoi-con-uu-tu-cua-que-huong-dong-thap-a236752.html